بوئین زهرا

فصل سوم:

مسيرشماره 3 شامل:

·        ايستگاه اول- قره تپه وزاغه تپه سگزآباد

·        ايستگاه دوم- سدخاكي رودك

·        ايستگاه سوم- رودخانه حاجي عرب

·        ايستگاه چهارم- معدن خاك هاي صنعتي سوراوجين وناحيه دانسفهان

مسير شماره 3:

ايستگاه اول= قره تپه وزاغه تپه سگز آباد:

 براساس يافته هاي باستان شناسي دردشت قزوين، آغاز زندگي يك جا نشيني بشر دراين منطقه به اواخر هزاره هفتم واوايل هزاره ششم پيش از ميلاد باز مي گردد. دشت قزوين كه امروزه يكي از مناطق ممتاز كشور درعرصه صنعت وكشاورزي است وبيشتر راه ها ارتباطي كشور از آن مي گذرد درسالهاي قبل از ميلاد مسيح نيز به عنوان چهارراه ارتباطات فرهنگي مد نظر بوده است.

با توجه به وجود بيش از 400 تپه باستاني در دشت قزوين موسسه باستان شناسي دانشگاه تهران به منظور پژوهش وآموزش دانشجويان گروه باستان شناسي كار بررسي وحفاري اين دشت را از سال 1349 آغاز كرده است.

دشت قزوين تنها منطقه اي است كه كاوشهاي باستان شناسي درآن بدون كمك باستان شناسان خارجي انجام گرفته است واين عامل مي تواند استقلال علمي باستان شناسان كشور را فراهم سازد. زندگي درتپه زاغه دراواخر هزاره ششم پيش از ميلاد آغاز گرديده است. زندگي در قره تپه نيز به دو هزار سال پيش از ميلاد مي رسد،تپه زاغه مربوط به دوران استقرار بشر در روستا مي باشد.

تپه قبرستان با فاصله اندكي از اين دو تپه مربوط به دوران شهر نشيني وتپه سگز آباد مربوط به دوران مفرغ وآهن است ساكنان تپه سگز آباد شهرنشيناني بودند كه به آهن ومفرغ دسترسي داشته وداراي كتابت بوده اند. درحفاري ها وكاوشهاي باستانشناسي تپه زاغه كه به پايان رسيده يك معبد منقوش كشف شد. كه تنها معبد منقوش موجود درفلات ايران درآن زمان به شمار مي رود.

درتپه قبرستان نيز كارگاه ذوب فلز پيدا شد. كه بسيار حائز اهميت است. بقاياي معماري كشف شده درتپه زاغه وقبرستان متاسفانه به مرور زمان وبر اثر بي توجهي مسئولان تخريب شده ولي درقره تپه سگزآباد،آثار معماري به دست آمده در دو سال اخير توسط مؤسسه باستانشناسي در دست مرمت وبازسازي است.

با توجه به اينكه انباشت بقاياي فرهنگي تپه سگز آباد حدود 5/10 متر وشامل چندين دوره معماري است،درمورد آثار به دست آمده در تپه هاي سه گانه،از دو تپه زاغه وقبرستان آثار سفال با نقش هاي فوق العاده زيبا ومنقوش به دست آمده كه اين آثار در موزه ملي ايران وموزه قزوين نگه داري مي شود.

درتپه سگزآباد نيز به غير از بقاياي معماري، آثار بسياري به دست آمده كه با مطالعه دقيق و روش مند آنها مي توان به گونه اي مبهم فرهنگ مادي ومعنوي مردمان پيش از تاريخ دشت قزوين پي برد. ساكنان اين تپه براي ساخت سفال هاي خود از نقوش هندي استفاده مي كردند واغلب با افزودن اشكال حيوانات به صورت برجسته به سفال، ظروف خود را زينت مي دادند.

شكل 4 ( چگونگي دفن مردگان در  قرا تپه سگزآباد- 8000سال پيش)

ساكنان تپه سگزآباد (قره تپه) ازذوق هنري بسيار برخوردار بودند نقش مايه اصلي كه براي ساخت مجسمه ويا تزئين ظروف به كار مي بردند،بيشتر از نقوش حيوانات ويا پرندگان بوده است كه به نظر مي رسد كه اين دو عامل نقش بسيار زيادي در ماهيت اعتقادي آنها داشته است. به كارگيري اين گونه نقش ها،فرهنگ قره تپه سگزآباد را از محوطه هاي همزمان ايران شاخص مي كند.

معماري ساكنان اين تپه نيز قابل توجه است مردمان ساكن قره تپه سگزآباد درمعماري از خشت هاي هم اندازه قالبي واستاندارد استفاده مي كردند واز گچ نيز به عنوان ملات ديوار بهره مي بردند. علاوه برآنكه براي سفيد كاري ديوارها كف اتاق ها وبند كشي بين خشت ها نيز از گچ استفاده مي كردند. سقف ساختمان هاي اين تپه نيز به احتمال زياد مسطح بوده است. از ديگر موارد قابل توجه، وجود سالني به وسعت 63 متر مربع دراين تپه است كه به احتمال زياد يك مكان عمومي بوده وداراي دو درگاه ورودي است ودرامتداد ديوار هاي اصلي، از نيمكت هاي خشتي به صورت پله استفاده شده است. قطر ديوارهاي اصلي اين مكان به يك متر و60 سانتي متر مي رسد كه نشان دهنده توجه ساكنان اين تپه به استحكام اين مكان عمومي است.

 http://tinypic.com/view.php?pic=5zml0d1

شكل 5 (سفال هاي نقش دار قرا تپه سگزآباد-5000سال پيش)

از سوي ديگر با توجه به وضعيت عمومي بنا وتجزيه وتحليل اشياء به دست آمده از داخل بنا از جمله مجسمه هاي آييني ساخته شده از گل پخته،بيش از پيش احتمال معبد بودن اين مكان تقويت مي شود. معماري دراين تپه از انسجام كاملي برخوردار است. درگوشه بيشتر خانه هاي كشف شده درحفاري هاي اخير خمره اي قرار گرفته كه نيمي از آن درداخل كف ها قرار دارد واز آن به عنوان مكان ذخيره آذوقه استفاده مي شده است.

مهمترين دست آورد كاوش هاي قره تپه سگزآباد كشف نمونه خط وآثار مربوط به اعتقادات مذهبي مي باشد. يافته هاي كتابت قره تپه مربوط به كمي قبل از هزاره سوم پيش از ميلاد است. ساكنان اين تپه با استفاده از گل هاي ورز داده شده    لوحه هاي گلي مي ساختند وبا خط تصويري وعيلامي كتابت مي كردند.

دستيابي به آهن درقره تپه مربوط به سال 1500 قبل از ميلاد است وبراساس يافته هاي باستان شناسي استفاه از آهن در دشت قزوين از اين تاريخ آغاز شده است¹.

متأسفانه براثر بي توجهي مسئولان درسالهاي گذشته ورها شدن به حال خود،قسمت هاي زيادي از اين تپه ها توسط قاچاقچيان اشياء عتيقه وتجاوز كشاورزان بومي به حريم تپه ها ازبين رفته است. با احياء ومرمت آثار به دست آمده از اين تپه ها مي توان با همكاري سازمان ميراث فرهنگي كشور، اين آثار را به يك جاذبه جهان گردي تبديل كرد وبا جذب جهانگردان به اين منطقه، سرمايه گذاري هاي انجام شده براي حفاري ،مرمت وبازسازي تپه ها باز گرداند.

ايستگاه شماره 2 سد خاكي رودك

سد خاكي رودك:

نوع سد : خاكي

ارتفاع : 5/14 متر

طول: 365 متر

ذخيره آب مفيد: 5/1 ميليون متر مكعب

اين سد كه به آن در اوايل سال 1361 آب بسته شد،براي منظور هاي مختلف از جمله موارد ذيل ساخته شده است:

1-  جلوگيري از هرز وهدر رفتن آب رود فصلي حاجي عرب، هر سال از اول مهر مقدار زيادي آب در حدود 10 تا 20 ميليون متر مكعب ،يعني چندين برابر قدرت ذخيره مفيد سد كه 5/1 ميليون متر مكعب است،از طريق اين رود هرز وهدر رفت، اين آبها به رودخانه شور مي ريخت وازآنجا نيز به درياچه قم وبالاخره شور واز دسترس خارج مي شود. آب رودخانه حاجي عرب بر طبق آمار 33 ساله از 15 فروردين كم مي شود واز اواسط ارديبهشت به بعد خشك مي شود. بنابراين اين رود در نيمه دوم بهار وتابستان وپاييز آب ندارد. تازماني كه آب دارد،قسمتي از آن براي آبياري مزارع وقسمتي هم براي ذخيره سد استفاده مي شود. اما از وقتي كه آب رودخانه خشك مي شود،شروع به بازكردن آب سد مي كنند وازآن براي تكميل آبياري يا جبران كمبود آب استفاده       مي كنند.

2-  ذخيره كردن سيلابها كه از حوضه آبگير سد به مساحت تقريبي 200 هكتار برمي خيزد. بارندگي اين حوزه تقريباَ 240 ميلي متر درسال مي باشد.

با جمع آوري وذخيره كردن اين آبها در پشت سد،آب مطمئن وبيشتري براي اين منطقه تأمين مي گردد. اين آب همانطوري كه قبلاَ هم گفته شد درموقع كم آبي به عنوان مكمل جهت آبياري وهمچنين توسعه سطح زير كشت وافزايش محصول مورد استفاده قرار مي گيرد. تخليه آب بوسيله يك لوله چدني كه در زير كار گذاشته شده است، صورت مي گيرد. (تقريباَ يك متر مكعب درثانيه)

بنابراين مي توان 2 تا3 ماه از سال اين آب را استفاده كرد. اين آب به آبياري 400 هكتار زمين پايين دست سد كمك مي كند. با توجه به اينكه اراضي مذكور قبل از اين به علت كم آبي نمي توانستند آبياري كافي شود. بخصوص در فصل بهار،بنابراين سطح توليد خيلي پايين بوده است حدود 500 تا 600 كيلوگرم گندم درهكتار،بديهي است كه آبياري تكميلي از طريق سد رودك باعث افزايش محصول فوق به 1500 تا 2000 كيلوگرم درهكتار شده است.

علاوه برافزايش محصول ونجات ساكنان اين منطقه از كم آبي يا خشك سالي، اين سد مي تواند مزاياي ديگري نيز داشته باشد از جمله:

الف) تغذيه منابع آب زير زميني،چاه وقنات ها:

چون اين سد دردامنه كوه هاي جنوبي شهرستان احداث شده وبه توجه به توپوگرافي منطقه كه شيب از جنوب به شمال كم مي شود،باعث تغذيه چاه هاي پايين دست درروستا هاي همجوار از جمله سگز آباد شده است، تغذيه قنوات يكي از مهمترين مزاياي اين سد است،چراكه درنزديكي اين سد چندين مادر چاه مربوط به قنوات روستا هاي همجوار از جمله سگزآباد،امير آباد نو قرار دارد كه نسبت به قنوات دشت قزوين از آب دهي نسبتاَ خوبي برخوردار هستند.

ب) استفاده از درياچه سد براي پرورش ماهي كه اين مورد در سالهاي اخير مورد استفاده قرار گرفته است.

ج) تأثير مثبت درميكروكليمهاي آن محل وتفريگاه مناسبي براي ساكنان آنجا وروستاي مجاور لازم به توضيح است كه اين سد در نزديكي روستاي رودك احداث گرديده كه يكي از قطب هاي گردشگري طبيعي شهرستان بوئين زهرا مي باشد.( عمدتاَ درفصل بهار)

د) جلوگيري از فرسايش خاك براثر سيلاب هاي شديد

هـ ) وبالاخره بهتر شدن وضع آب وشرايط اقتصادي وزندگي مردم كه دركاهش مهاجرت روستائيان اين منطقه مؤثر خواهد بود.

البته مورد فوق درمهاجرت،آنچنان تأثير نداشته، چراكه از آمار سال(75-65) اين روستا چنين برميآيد كه، اين روستا يكي از روستاهاي مهاجرفرست بوده است به طوري كه نوسان جمعيت ازسال 65 تا 75 حدوداَ 60- نفر بوده است.

در صورتيكه روستاي همجوار اين روستا يعني اميرآباد نو داراي نوسان جمعيت 80+ درهمان دوره آماري بوده است.

·   لازم به ذكر است كه درتاريخ 25/3/1361 كه ارتفاع آب اين سد هنوز به 10 متر نرسيده بود،عده اي از روستاييان براي شنا كردن به داخل سد مي روند كه متأسفانه يكي از آنان درآب خفه مي شود(درواقع اولين قرباني سد بوده است).

البته رودخانه حاجي عرب دربالا دست داراي آب تقريباَ دائمي است ومي توان برروي اين رود،سد مخزني بزرگي را احداث كرد،مطالعات اقليمي اندازه گيري وبررسي ميانگين هاي دبي 33 ميانه درايستگاه حاجي عرب اين امر را اثبات مي كند.

·   البته درسفر اخير رياست محترم جمهوري جناب آقاي احمدي نژاد،قول احداث اين سد به مردم شهرستان داده شد وتا كنون،فروردين 86 هيچ گونه اقدامي دراين زمينه انجام نگرفته است،اميد است با پيگيري مسئولين شاهد احداث اين سد درسالهاي آتي باشيم، تا مشكل كم آبي اين حوضه آبريز نيز مرتفع گردد.

شكل 6 (تصوير سد خاكي رودك)